محمد حسن خان اعتماد السلطنه
2121
مرآة البلدان ( فارسى )
( صاحب نزهة القلوب بعضى ولايات ديگر عراق عجم را چون بالصراحة داخل اين مملكت ذكر نكرده ما نيز از نگارش آن چشم پوشيديم ) . مؤلف گويد اين است عقيدهء جغرافىنگاران قديم روى زمين در باب عراق عجم يا جبال يا مدى با تحديداتى كه هريك به زعم خود با ملاحظاتى كه داشتهاند نموده و ما اگر درصدد تحقيق بعضى مطالب و اظهار تغييرات نواحى و بلاد كه به مرور دهور اتفاق افتاده و اختلافاتى كه پديدار آمده با حالات حاليه برنيامديم از آن است كه جميع آن ولايات و قصبات بلكه قرى و مزارع به ترتيب حروف تهجى كه مأخذ و مبناى نگارش ماست در مواقع خود بيايد و بعون الله تعالى شرح هريك را در محل خود به وجهى كافى و جامع خواهيم نوشت و استقصاى تمام در هر محلى خواهيم نمود . عجالة جز تبيين موضع اقليم جبل به عقايد متقدمين و ذكر سوانح و سير متعلقه به اين اقليم چيزى در نظر نداشتيم . تواريخ متعلقه به جبل يا مدى يا عراق عجم مقدمه مخفى نماند كه در كتب تواريخ و سير عرب و عجم از طبقات سلاطين كه قبل از طبقهء ساسانيان در ممالك ايران سلطنت كردهاند تاريخ صحيحى كه بدان مستند توان شد و محل اعتماد محققين و دقيقهيابان عصر باشد ديده نمىشود و آنچه هست نتيجهء اوهام و خيالات و اعتقاداتى است كه از ميزان عقول سليمه خارج و از حليهء براهين و ادلهء ساطعه عاطل است . زيرا كه اولا قبل از ظهور سلاطين ساسانى ، اسكندر رومى ( مقدونيه ) و سردار آن « 1 » طورى در هدم بنيان مآثر قديمهء ايران و اتلاف و اعدام علم و صنعت اين مملكت و سوزانيدن كتابخانهها و برانداختن آثار و رسوم عجم ساعى و مصر بودند كه مزيدى بر آن متصور نيست و هركس را بصيرت و اطلاعى در آن سوانح باشد مىداند كه چيزى متروك اسكندر و سرداران او نشد « 2 »
--> ( 1 ) - شايد منظور سلوكوس جانشين اسكندر در ايران و اولاد وى باشد كه به نام سلوكيان يك چند در ايران سلطنت كردند . ( 2 ) - جملهء نارسائى است . مقصود آن است كه از هيچ چيزى نگذشتند .